Hashimoto czy zwykłe przemęczenie? Objawy, których nie warto ignorować

W dzisiejszym świecie niemal każdy bywa zmęczony. Pracujemy za dużo, śpimy za krótko, żyjemy w ciągłym napięciu i coraz rzadziej pozwalamy sobie na prawdziwy odpoczynek. Nic więc dziwnego, że brak energii najczęściej tłumaczymy stresem albo nadmiarem obowiązków.

Ale co wtedy, gdy przesypiasz całą noc, a rano nadal budzisz się bez sił? Gdy weekend nie przynosi poprawy, kawa przestaje działać, a codzienne czynności zaczynają wymagać ogromnego wysiłku? W takiej sytuacji warto zadać sobie pytanie: czy to jeszcze zwykłe przemęczenie, czy już sygnał, że organizm potrzebuje pomocy?

Jedną z możliwych przyczyn przewlekłego zmęczenia jest choroba Hashimoto, czyli przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy. Układ odpornościowy błędnie rozpoznaje elementy własnej tarczycy jako zagrożenie, co prowadzi do stopniowego uszkadzania jej struktury. Z czasem gruczoł może produkować coraz mniej hormonów i dochodzi do niedoczynności tarczycy.

Hashimoto występuje zdecydowanie częściej u kobiet niż u mężczyzn. Choroba może rozwijać się przez wiele lat, a jej pierwsze symptomy bywają niecharakterystyczne. Łatwo pomylić je z przepracowaniem, obniżeniem nastroju, skutkami stresu, niedoborami pokarmowymi albo zmianami związanymi z wiekiem.

Zmęczenie, które nie mija po odpoczynku

Zwykłe zmęczenie zazwyczaj ma konkretną przyczynę. Pojawia się po intensywnej pracy, nieprzespanej nocy, podróży albo wysiłku fizycznym i zmniejsza się po odpoczynku.

Zmęczenie związane z niedoczynnością tarczycy może wyglądać inaczej. Często utrzymuje się tygodniami lub miesiącami i nie ustępuje nawet po dobrze przespanej nocy. Człowiek budzi się bez energii, ma trudność z rozpoczęciem dnia, wolniej myśli, gorzej się koncentruje i szybciej traci siły.

Mogą się pojawić:

• przewlekłe osłabienie i nadmierna senność,
• spowolnienie psychiczne i fizyczne,
• trudności z koncentracją,
• problemy z pamięcią,
• uczucie „mgły mózgowej”,
• obniżenie nastroju,
• mniejsza motywacja do działania.

Żaden z tych objawów nie jest charakterystyczny wyłącznie dla hashimoto. Mogą one towarzyszyć także anemii, niedoborom witaminy B12, zaburzeniom gospodarki glukozowo-insulinowej, depresji, przewlekłemu stresowi, infekcjom, bezdechowi sennemu czy okresowi okołomenopauzalnemu. Dlatego samo zmęczenie nie wystarcza do postawienia diagnozy. Jest jednak sygnałem, którego nie warto lekceważyć, szczególnie gdy dołączają do niego inne dolegliwości.

Objawy, których nie wyjaśnia samo przepracowanie

Hormony tarczycy wpływają na tempo wielu procesów zachodzących w organizmie. Kiedy zaczyna ich brakować, objawy mogą pojawiać się w różnych układach jednocześnie.

Sucha skóra, obrzęki i osłabione włosy

Przy niedoczynności tarczycy skóra może stać się sucha, szorstka, chłodna i blada. Niektóre osoby zauważają także obrzęk twarzy, szczególnie w okolicy powiek, oraz skłonność do zatrzymywania wody. Włosy tracą połysk, stają się łamliwe i zaczynają intensywniej wypadać. Mogą również osłabiać się paznokcie. Jeżeli stosowane kosmetyki nie przynoszą poprawy, warto szukać przyczyny wewnątrz organizmu.

Marznięcie mimo normalnej temperatury

Ciągle zimne dłonie i stopy, potrzeba zakładania dodatkowego swetra oraz marznięcie wtedy, gdy innym jest ciepło, to częste objawy niedoczynności tarczycy. Wynikają między innymi ze spowolnienia tempa przemiany materii i mniejszej produkcji ciepła.

Zaparcia i spowolnione trawienie

Hormony tarczycy wpływają również na pracę przewodu pokarmowego. Ich niedobór może osłabiać perystaltykę jelit, prowadząc do przewlekłych zaparć, uczucia pełności oraz wolniejszego trawienia. Co więcej, zmiany mogą dotyczyć również funkcjonowania pęcherzyka żółciowego i składu żółci, co u części osób sprzyja powstawaniu kamieni żółciowych.

Przyrost masy ciała i trudności z jej redukcją

Przyrost masy ciała w niedoczynności tarczycy zwykle nie jest bardzo duży i może częściowo wynikać z zatrzymywania wody. Nie oznacza to jednak, że każda trudność z odchudzaniem jest spowodowana hashimoto. Jeżeli masa ciała zaczyna rosnąć mimo braku wyraźnych zmian w sposobie odżywiania, a jednocześnie pojawiają się senność, marznięcie, zaparcia i spowolnienie, warto sprawdzić pracę tarczycy.

Wolniejsza praca serca

Niedoczynność tarczycy może powodować zwolnienie akcji serca, osłabienie jego kurczliwości oraz niekorzystnie wpływać na gospodarkę lipidową. W zaawansowanych przypadkach zwiększa ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych. Niepokojącymi objawami są: duszność, ból w klatce piersiowej, omdlenie albo wyraźne zaburzenia rytmu serca. W takiej sytuacji nie należy czekać na planową diagnostykę tarczycy, lecz pilnie skonsultować się z lekarzem.

Osłabienie mięśni i bolesne skurcze

Hashimoto i niedoczynności tarczycy mogą towarzyszyć bóle, sztywność i skurcze mięśni oraz ogólny spadek siły. Wejście po schodach, trening czy zwykłe prace domowe zaczynają wówczas wymagać znacznie większego wysiłku. Pamiętaj, że źródło takich objawów może być gdzie indziej i wynikać m.in. z niedoboru żelaza, magnezu, witaminy D lub witaminy B12, dlatego wymagają one szerszej oceny.

Chrypka, ucisk w gardle i trudności w połykaniu

Powiększona lub zmieniona zapalnie tarczyca może wywoływać uczucie ucisku w szyi, dyskomfort podczas przełykania, chrypkę albo wrażenie „guli w gardle”. Nie każda osoba z hashimoto ma powiększoną tarczycę, ale takich dolegliwości nie należy ignorować.

Zaburzenia miesiączkowania

Niedoczynność tarczycy może wpływać na owulację, długość cyklu oraz obfitość krwawień. U części kobiet pojawiają się: bardzo obfite lub nieregularne miesiączki, trudności z zajściem w ciążę, nasilenie objawów PMS albo obniżenie libido. Warto pamiętać, że podobne symptomy występują również w perimenopauzie i innych zaburzeniach hormonalnych. Dlatego konieczne jest spojrzenie na gospodarkę hormonalną szerzej, a nie jedynie przez pryzmat tarczycy.

Niedokrwistość i niedobory pokarmowe

Hashimoto może współistnieć z niedokrwistością oraz innymi chorobami autoimmunologicznymi, np. celiakią czy autoimmunologicznym zapaleniem żołądka. To ostatnie może prowadzić do niedoboru witaminy B12. Zmęczenie może więc wynikać zarówno z niedoczynności tarczycy, jak i z niedoboru żelaza, ferrytyny, witaminy B12 czy kwasu foliowego. Z tego powodu diagnostyka nie powinna kończyć się na samym oznaczeniu TSH.

Jak klinicznie rozpoznaje się hashimoto?

Objawy są ważną wskazówką, ale nie wystarczają do rozpoznania choroby. Sucha skóra, przyrost masy ciała, zmęczenie czy problemy z koncentracją są nieswoiste i mogą mieć wiele innych przyczyn. Dlatego też diagnostyka hashimoto opiera się na połączeniu wywiadu, badania lekarskiego, wyników laboratoryjnych oraz obrazu tarczycy.

Badania oceniające czynność tarczycy

Podstawą są TSH, FT4, FT3.

TSH jest czułym wskaźnikiem regulacji pracy tarczycy, ale nie powinno być interpretowane w oderwaniu od objawów, FT4 i FT3, stosowanych leków, wieku, ciąży i ogólnego stanu zdrowia.

Przeciwciała tarczycowe

W diagnostyce autoimmunologicznego podłoża choroby oznacza się:

• anty-TPO – przeciwciała przeciwko peroksydazie tarczycowej,
• anty-TG – przeciwciała przeciwko tyreoglobulinie.

Podwyższone przeciwciała wspierają rozpoznanie hashimoto, ale ich stężenie nie zawsze odpowiada nasileniu objawów. Zdarzają się również przypadki choroby bez podwyższonych przeciwciał we krwi, określane jako seronegatywne hashimoto.

USG tarczycy

USG pozwala ocenić wielkość i strukturę gruczołu. W hashimoto obraz może wykazywać obniżoną echogeniczność i niejednorodność miąższu, a niekiedy również zmiany przepływu krwi. Badanie pomaga też wykrywać guzki i inne nieprawidłowości wymagające dalszej kontroli. W praktyce lekarz może rozszerzyć diagnostykę również o morfologię, ferrytynę, żelazo, witaminę B12, kwas foliowy, witaminę D, glukozę, parametry lipidowe czy badania w kierunku celiakii. Zakres powinien wynikać z objawów i wywiadu, a nie z jednego uniwersalnego pakietu dla wszystkich.

Ukryte hashimoto

Hashimoto nie zawsze od początku oznacza niedoczynność tarczycy. Choroba może przebiegać etapami.

Eutyreoza

Tarczyca wciąż wytwarza odpowiednią ilość hormonów, dlatego TSH i FT4 pozostają w zakresie referencyjnym. Jednocześnie mogą być obecne przeciwciała oraz zmiany widoczne w USG. W tym okresie zwykle nie włącza się lewotyroksyny tylko na podstawie dodatnich przeciwciał. Potrzebne jest natomiast regularne monitorowanie czynności tarczycy, którego częstotliwość ustala lekarz.

Hashitoksykoza

W początkowym okresie uszkadzania tarczycy z jej komórek może zostać uwolniona większa ilość wcześniej wytworzonych hormonów. Pojawiają się wtedy przejściowe objawy przypominające nadczynność: kołatanie serca, niepokój, drżenie rąk, nadmierna potliwość czy spadek masy ciała. Nie jest to jednak nadprodukcja hormonów typowa dla choroby Gravesa-Basedowa. Dlatego sposób postępowania powinien zostać określony przez endokrynologa po ustaleniu przyczyny zaburzeń.

Subkliniczna niedoczynność tarczycy

TSH jest podwyższone, ale FT4 pozostaje w zakresie referencyjnym. Decyzja o leczeniu zależy m.in. od wartości TSH, wieku, objawów, chorób współistniejących, obecności przeciwciał oraz ciąży lub planów prokreacyjnych.

Jawna niedoczynność tarczycy

W pierwotnej niedoczynności tarczycy TSH jest podwyższone, a FT4 obniżone. Taki wynik w połączeniu z obrazem klinicznym jest wskazaniem do leczenia hormonalnego.

Podstawą leczenia jawnej niedoczynności tarczycy jest lewotyroksyna, czyli syntetyczny odpowiednik hormonu T4. Dawkę ustala się indywidualnie, uwzględniając m.in. wiek, masę ciała, stan serca, stopień niedoczynności oraz szczególne potrzeby związane z ciążą.

Prawidłowo dobrane leczenie pomaga wyrównać gospodarkę hormonalną i ograniczyć ryzyko powikłań. Nie oznacza to jednak, że wystarczy spojrzeć na jeden wynik laboratoryjny i uznać, że problem został całkowicie rozwiązany.

U części pacjentów, mimo uzyskania prawidłowego TSH, nadal utrzymują się zmęczenie, problemy z koncentracją, obniżony nastrój i pogorszona jakość życia. Nie dowodzi to automatycznie, że lek nie działa. Wymaga natomiast sprawdzenia innych możliwych przyczyn: niedoborów, jakości snu, przewlekłego stresu, zaburzeń metabolicznych, depresji, chorób jelit czy innych schorzeń autoimmunologicznych.

Co z dietą i suplementacją?

To jeden z bardziej kontrowersyjnych tematów w leczeniu hashimoto. Nadal można spotkać się ze stwierdzeniem, że dieta nie ma większego znaczenia, ponieważ choroba dotyczy tarczycy. Trzeba jednak pamiętać, że jest to przede wszystkim choroba autoimmunologiczna – problem nie zaczyna się wyłącznie w samym gruczole, lecz wiąże się z nieprawidłową reakcją układu odpornościowego.

Jelita odgrywają w tej układance ważną rolę. W obrębie przewodu pokarmowego znajduje się rozbudowana tkanka limfatyczna, a błona śluzowa jelit stanowi granicę pomiędzy środowiskiem zewnętrznym a wnętrzem organizmu. To właśnie tutaj układ odpornościowy nieustannie rozstrzyga, które substancje są bezpieczne, a na które powinien zareagować. Szacuje się, że przewód pokarmowy skupia ok. 70 proc. komórek odpornościowych organizmu.

Jeżeli bariera jelitowa zostaje osłabiona, może wzrosnąć jej przepuszczalność. Wówczas do kontaktu z układem odpornościowym mogą przedostawać się większe fragmenty białek, drobnoustroje i inne substancje, które normalnie powinny pozostać w świetle jelita. Zaburzona przepuszczalność jelit jest badana jako jeden z możliwych elementów rozwoju i podtrzymywania autoimmunizacji. Nie możemy jednak powiedzieć, że jest jedyną przyczyną hashimoto, ani że występuje u każdej osoby z tą chorobą.

Moje podejście do diety

W moim przypadku dużą zmianę przyniosła dieta niskowęglowodanowa oparta na naturalnych, jak najmniej przetworzonych produktach. Odstawiłam współczesne wysokoprzetworzone pieczywo oraz wyeliminowałam gluten i kazeinę. Jednocześnie zadbałam o właściwą ilość białka, dobrej jakości tłuszcze, warzywa oraz stabilizację poziomu glukozy.

Takie postępowanie pomogło mi odzyskać energię i poprawić funkcjonowanie organizmu. Widzę również, że podobne, indywidualnie dobrane zmiany przynoszą poprawę wielu moim podopiecznym – szczególnie tym, którzy poza hashimoto zmagają się z wahaniami glukozy, napadami głodu, problemami jelitowymi, nadmierną masą ciała oraz przewlekłym zmęczeniem.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba z tą chorobą musi przejść na dietę bardzo niskowęglowodanową ani na stałe wyeliminować gluten i nabiał. To nie jest uniwersalna recepta, lecz możliwość, którą warto rozważyć na podstawie objawów, wyników badań i reakcji organizmu.

Podobnie podchodzę do suplementacji. Nie istnieje jeden zestaw preparatów odpowiedni dla wszystkich osób z hashimoto. Suplementację należy dobierać na podstawie sposobu odżywiania, objawów, wyników badań, przyjmowanych leków i chorób współistniejących.

Szczególnej ostrożności wymaga jod. Jest on niezbędny do produkcji hormonów tarczycy, ale zarówno jego niedobór, jak i nadmiar mogą zaburzać pracę gruczołu. Nie jestem zwolenniczką automatycznego zakazywania jodu każdej osobie z hashimoto, ale równie mocno przestrzegam przed samodzielnym przyjmowaniem wysokich dawek, płynu Lugola czy preparatów z alg. Decyzja powinna uwzględniać podaż jodu z diety, wyniki badań, stan tarczycy, ciążę lub jej planowanie oraz indywidualną reakcję organizmu.

Również selen, żelazo, cynk, witamina D, witamina B12 czy magnez nie powinny być stosowane według zasady „na wszelki wypadek”. Ich uzupełnienie może być pomocne, gdy występuje niedobór lub zwiększone zapotrzebowanie, ale nadmiar części z tych składników także może szkodzić.

Dieta i suplementacja nie zastępują leczenia hormonalnego, jeśli tarczyca nie produkuje wystarczającej ilości hormonów. Mogą jednak stanowić ważny element kompleksowego postępowania. Specjalista nie powinien skupiać się wyłącznie na poziomie TSH, lecz spojrzeć szerzej: na kondycję jelit, gospodarkę glukozowo-insulinową, ewentualne niedobory, jakość snu, stres, infekcje, regenerację i codzienne odżywianie. Hashimoto nie dotyczy przecież wyłącznie tarczycy – dotyczy człowieka i całego systemu wzajemnie powiązanych procesów zachodzących w jego organizmie.

Rozważne leczenie

Przewlekłe zmęczenie nie zawsze oznacza hashimoto. Nie powinno się jednak automatycznie tłumaczyć go przepracowaniem, zwłaszcza gdy odpoczynek nie przynosi poprawy. Jeśli brakowi energii towarzyszą marznięcie, sucha skóra, zaparcia, wypadanie włosów, obrzęki, chrypka, zaburzenia miesiączkowania, osłabienie mięśni, przyrost masy ciała lub problemy z koncentracją, warto skonsultować się ze specjalistą i wykonać odpowiednią diagnostykę.

Pamiętajmy też, że hashimoto i niedoczynność tarczycy nie są tym samym. Hashimoto jest chorobą autoimmunologiczną, która może prowadzić do niedoczynności, ale przez długi czas hormony mogą pozostawać w zakresie referencyjnym. Z kolei niedoczynność może mieć także inne przyczyny.

Najlepsze efekty daje podejście, które łączy właściwe rozpoznanie, leczenie medyczne, dobrze dobrane odżywianie, uzupełnienie potwierdzonych niedoborów, sen, regenerację i pracę nad stresem. Nie chodzi o szukanie jednego cudownego produktu czy suplementu. Chodzi o zrozumienie sygnałów organizmu i udzielenie mu wsparcia, którego rzeczywiście potrzebuje.

Bibliografia: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9478900/, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31812326/, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33983002/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36814580/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39368843/ https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8122172/ https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12313505/ https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9892448/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22989469/ https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12084796/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31287527/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27765009/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37440739/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25266247/