Monika Ptak - Korbacz

Koenzym Q10 - Czym jest i jaką rolę pełni w komórkach organizmu?

Koenzym Q10 ma nazwę, która brzmi bardziej jak symbol techniczny niż składnik obecny w ludzkim organizmie. Można odnieść wrażenie, że to kolejna modna substancja z reklamy kremu przeciwzmarszczkowego albo suplementu „na energię”. Tymczasem koenzym Q10 nie jest marketingowym wynalazkiem ani luksusowym dodatkiem do kosmetyków, ale naturalną cząsteczką obecną w naszych komórkach, szczególnie ważna jest tam, gdzie organizm zużywa dużo energii: w sercu, mięśniach, mózgu, wątrobie i nerkach.

Można powiedzieć, że koenzym Q10 należy do tych substancji, o których zwykle nie myślimy, dopóki wszystko działa sprawnie. Nie czujemy go tak, jak kofeiny, nie kojarzymy go tak intuicyjnie, jak witaminy C, ani nie widzimy jego efektów z dnia na dzień. A jednak bez niego jedna z najważniejszych czynności komórki, czyli produkcja energii, nie przebiegałaby z taką wydajnością. Koenzym Q10 uczestniczy bowiem w pracy mitochondriów, czyli struktur komórkowych, które przekształcają energię pochodzącą z pożywienia w energię możliwą do wykorzystania przez organizm.

Nie chodzi więc o energię w jej potocznym sensie, rozumianą jako pobudzenie, lepszy nastrój albo chwilowe uczucie większej koncentracji po kawie. Chodzi o energię biologiczną, czyli ATP – adenozynotrifosforan, który jest podstawową walutą energetyczną komórki. Mięsień potrzebuje ATP, żeby się skurczyć; serce potrzebuje ATP, żeby bić bez przerwy; komórki nerwowe potrzebują ATP, żeby przewodzić impulsy; wątroba potrzebuje ATP, żeby prowadzić setki reakcji metabolicznych; komórki odpornościowe potrzebują ATP, żeby reagować na zagrożenie. Tam, gdzie jest życie, tam jest zapotrzebowanie na ATP.

Mitochondria – małe elektrownie, które nie mogą sobie pozwolić na przestój

Mitochondria często nazywa się elektrowniami komórkowymi. To porównanie jest bardzo obrazowe, choć nieco uproszczone. Elektrownia produkuje energię z paliwa, mitochondrium robi coś podobnego, tylko w mikroskali – wykorzystuje produkty przemiany glukozy, kwasów tłuszczowych i aminokwasów, a następnie przekształca je w ATP. Ten proces jest wieloetapowy i wymaga sprawnej współpracy enzymów, błon mitochondrialnych, tlenu oraz przenośników elektronów. Jednym z takich przenośników jest właśnie koenzym Q10.

W mitochondrialnym łańcuchu oddechowym koenzym Q10 działa jak ruchomy kurier. Przenosi elektrony między kolejnymi elementami systemu, dzięki czemu energia zawarta w składnikach odżywczych może zostać stopniowo wykorzystana do produkcji ATP. Można to porównać do zakładu, w którym każdy dział ma swoją rolę, ale cały proces zatrzymuje się, jeśli zabraknie transportu między stanowiskami. Składniki odżywcze są paliwem, mitochondria są miejscem przemiany, tlen jest niezbędnym uczestnikiem reakcji, a koenzym Q10 pomaga utrzymać przepływ elektronów, bez którego produkcja energii zaczęłaby zwalniać.

To właśnie dlatego narządy o większym zapotrzebowaniu energetycznym potrzebują go szczególnie dużo. Serce jest tu najlepszym przykładem. Kurczy się nieustannie przez całą dobę, przez całe życie. Mięsień sercowy nie ma luksusu odpoczynku i nie może powiedzieć: „dziś mam gorszy dzień, popracuję wolniej”. Każda komórka serca musi mieć stały dostęp do energii, a więc sprawne mitochondria są dla niej sprawą podstawową.

Podobnie jest z mózgiem. Choć waży stosunkowo niewiele w porównaniu z całym ciałem, zużywa ogromną ilość energii. To narząd, który nieustannie przetwarza informacje, reguluje pracę organizmu, reaguje na bodźce, utrzymuje pamięć, emocje i koncentrację. Jeżeli metabolizm energetyczny komórek nerwowych słabnie, może to odbijać się na zmęczeniu psychicznym, koncentracji, podatności na stres, a w dłuższej perspektywie także na procesach starzenia układu nerwowego.

Ubichinon i ubichinol – dwie formy jednej cząsteczki

Koenzym Q10 występuje w organizmie w dwóch głównych formach. Pierwsza to ubichinon, czyli forma utleniona, druga to ubichinol – forma zredukowana. Te nazwy mogą brzmieć skomplikowanie, ale ich sens jest prosty: koenzym Q10 potrafi przyjmować i oddawać elektrony. Dzięki temu może uczestniczyć zarówno w produkcji energii, jak i w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym.

Ubichinon przyjmuje elektrony, a ubichinol może je oddawać. Organizm stale przekształca jedną formę w drugą. To nie jest więc sytuacja, w której jedna postać jest dobra, a druga zła. Są raczej jak dwie strony tej samej monety albo dwa stany akumulatora: raz naładowany, raz rozładowany, ale wciąż pełniący swoją funkcję w systemie. Właśnie ta zdolność do krążenia między formą utlenioną i zredukowaną czyni koenzym Q10 tak użytecznym biologicznie.

W reklamach suplementów często pojawia się pytanie o to, co wybrać – ubichinon czy ubichinol. Ubichinol przedstawia się jako forma bardziej nowoczesna i lepiej przyswajalna. Rzeczywiście, w niektórych preparatach może osiągać dobrą biodostępność, szczególnie jeśli jest stabilny. Jest jednak zwykle droższy. Ubichinon jest stabilniejszy, tańszy i to właśnie z jego użyciem przeprowadzono bardzo wiele badań. W praktyce nie zawsze warto kierować się zasadą „droższy znaczy lepszy”, dużo ważniejsze jest to, czy preparat ma dobrą jakość, realną dawkę, czy jest przyjmowany regularnie i czy trafia do organizmu razem z posiłkiem zawierającym tłuszcz.

Koenzym Q10 jako antyoksydant – strażnik błon komórkowych

Druga ważna rola koenzymu Q10 dotyczy ochrony komórek przed stresem oksydacyjnym. W potocznym języku wolne rodniki przedstawia się często jako coś wyłącznie złego. W rzeczywistości sprawa jest bardziej subtelna. Reaktywne formy tlenu powstają w organizmie naturalnie i w małych ilościach pełnią funkcje sygnałowe. Problem zaczyna się wtedy, gdy jest ich za dużo albo gdy organizm nie nadąża z ich neutralizowaniem. Wtedy mogą uszkadzać lipidy, białka i DNA.

Koenzym Q10 jest szczególnie ciekawy dlatego, że działa w środowisku lipidowym, czyli tłuszczowym. Znajduje się w błonach komórkowych i błonach mitochondrialnych. To ważne, ponieważ błony komórkowe są zbudowane z lipidów, a lipidy są podatne na utlenianie. Jeżeli błona komórkowa zostaje uszkodzona, komórka gorzej komunikuje się z otoczeniem, gorzej kontroluje przepływ substancji i staje się bardziej podatna na zaburzenia funkcji.

Można powiedzieć, że koenzym Q10 stoi w bardzo strategicznym miejscu: tam, gdzie komórka produkuje energię, i tam, gdzie ta produkcja może generować „iskry” w postaci reaktywnych form tlenu. Mitochondria przypominają silnik, który im intensywniej pracuje, tym większe znaczenie ma jakość spalania i system ochrony przed uszkodzeniami. Koenzym Q10 to niejedyny antyoksydant w organizmie, ale jest wyjątkowy, bo łączy dwie funkcje: pomaga wytwarzać ATP i jednocześnie uczestniczy w ochronie struktur komórkowych.

Dlaczego z wiekiem może go ubywać? Organizm potrafi syntetyzować koenzym Q10 samodzielnie. Część dostarczamy również z pożywieniem, znajdziemy go w podrobach, szczególnie w sercu i wątrobie, w mięsie, rybach, olejach roślinnych, orzechach, szpinaku, brokułach czy produktach pełnoziarnistych. W praktyce jednak ilości dostarczane z dietą są zwykle niewielkie w porównaniu z dawkami stosowanymi w suplementacji.

Z wiekiem synteza koenzymu Q10 może słabnąć, a jednocześnie rośnie znaczenie czynników, które obciążają mitochondria: przewlekły stres, gorszy sen, mniejsza aktywność fizyczna, choroby metaboliczne, stan zapalny, palenie papierosów, nieprawidłowa dieta, nadmiar cukru, zaburzenia gospodarki lipidowej i przyjmowanie niektórych leków. Starzenie nie wynika oczywiście z niedoboru jednej substancji, bo nie istnieje pojedynczy regulator młodości, ale spadek sprawności mitochondrialnej jest jednym z elementów starzenia komórek. Dlatego właśnie koenzym Q10 stał się przedmiotem zainteresowania kardiologów, neurologów, dermatologów, kosmetologów i specjalistów zajmujących się metabolizmem, a także pań usilnie próbujących zachować młodość.

Warto jednak zachować rozsądek. Jeśli ktoś słyszy, że poziom koenzymu Q10 spada z wiekiem, może od razu uznać, że wystarczy go suplementować, aby zahamować starzenie. Tak to nie działa! Suplementacja może być pomocna w określonych sytuacjach, ale nie zastąpi snu, ruchu, diety, leczenia chorób przewlekłych ani diagnostyki. Koenzym Q10 jest ważnym elementem metabolizmu, ale nie działa w próżni.

Serce – narząd, który szczególnie potrzebuje koenzymu Q10

Najmocniej koenzym Q10 kojarzy się z układem sercowo-naczyniowym. To logiczne, bo serce jest jednym z najbardziej energochłonnych narządów. Komórki mięśnia sercowego zawierają dużo mitochondriów, a ich prawidłowa praca zależy od stałej produkcji ATP. Jeśli mitochondria nie nadążają, serce może gorzej radzić sobie z wysiłkiem, stresem oksydacyjnym i regeneracją.

W niewydolności serca komórki mięśnia sercowego są przeciążone. Serce ma pompować krew, ale w tej sytuacji robi to mniej skutecznie, więc pacjent może odczuwać: duszność, szybkie męczenie się, obrzęki, ograniczoną tolerancję wysiłku. W tym kontekście koenzym Q10 był badany jako substancja wspomagająca standardowe leczenie – nie powinien zastępować leków kardiologicznych, ale można go rozważyć jako dodatek u wybranych pacjentów, zwłaszcza wtedy, gdy celem jest wsparcie energetyki komórek mięśnia sercowego.

W materiałach popularnonaukowych często pojawia się stwierdzenie, że pacjenci kardiologiczni miewają niedobory koenzymu Q10. Trzeba to rozumieć ostrożnie: niedobór nie jest jedyną przyczyną choroby serca, ale może być jednym z elementów pogorszonej pracy komórek. Podobnie jest z nadciśnieniem. Niektóre badania sugerowały, że koenzym Q10 może sprzyjać obniżeniu ciśnienia tętniczego, prawdopodobnie przez wpływ na śródbłonek naczyń, stres oksydacyjny i metabolizm komórek naczyniowych. Nie oznacza to jednak, że jest „naturalnym lekiem na nadciśnienie”. Nadciśnienie jest chorobą, która wymaga pomiarów, oceny ryzyka sercowo-naczyniowego i często leczenia farmakologicznego. Koenzym Q10 może być ewentualnym wsparciem, ale nie zamiennikiem terapii.

To rozróżnienie jest bardzo ważne. Jeśli ktoś ma nadciśnienie, chorobę wieńcową, niewydolność serca, arytmię albo jest po zawale, nie powinien samodzielnie zmieniać leczenia tylko dlatego, że przeczytał o korzystnym wpływie koenzymu Q10. Suplement może być dodatkiem do planu prowadzonego przez lekarza, ale nie powinien być pretekstem do odstawiania leków.

Zmęczenie – czy koenzym Q10 działa jak kawa?

Wielu czytelników zainteresuje się koenzymem Q10 nie z powodu serca, lecz z powodu zmęczenia. To zrozumiałe. Żyjemy w świecie, w którym wiele osób czuje się przeciążonych, niewyspanych i stale na rezerwie sił. Hasło „wspiera produkcję energii” brzmi więc bardzo kusząco, trzeba jednak wyjaśnić jedną rzecz: koenzym Q10 nie działa jak kofeina.

Kofeina pobudza układ nerwowy. Może zwiększać czujność, zmniejszać senność i chwilowo poprawiać koncentrację. Koenzym Q10 działa inaczej, nie jest stymulantem, nie powinien dawać efektu „kopnięcia” po kilkunastu minutach. Jego rola dotyczy mitochondriów, a więc podstawowego metabolizmu komórkowego. Jeżeli u kogoś zmęczenie wynika z niedoboru snu, anemii, niedoczynności tarczycy, depresji, insulinooporności, przewlekłej infekcji, choroby autoimmunologicznej albo nadmiaru stresu, sama kapsułka Q10 nie rozwiąże problemu, może jednak mieć sens jako element szerszego wsparcia mitochondrialnego. W niektórych strategiach suplementacyjnych koenzym Q10 łączy się z innymi składnikami wspierającymi metabolizm energetyczny, takimi jak L-karnityna, kwas alfa-liponowy czy witaminy z grupy B. Trzeba jednak uważać, aby nie wpaść w pułapkę brania wszystkiego naraz. Im więcej składników w jednym schemacie, tym większe ryzyko nietolerancji, interakcji i błędnej interpretacji efektów. Jeśli ktoś jest przewlekle zmęczony, najpierw powinien zadać sobie podstawowe pytania: czy śpi wystarczająco długo, czy je regularnie, czy ma prawidłowe wyniki morfologii, ferrytyny, TSH, glukozy, insuliny, witaminy D, B12 i markerów stanu zapalnego. Suplementacja bez diagnostyki może dawać złudzenie działania, ale nie zastąpi znalezienia przyczyny.

Mózg, migreny i choroby neurodegeneracyjne

Mózg jest narządem wyjątkowo wrażliwym na zaburzenia energetyczne i stres oksydacyjny. Komórki nerwowe potrzebują stałej dostawy energii, a mitochondria odgrywają ważną rolę w ich przetrwaniu, komunikacji i odporności na uszkodzenia. Dlatego koenzym Q10 pojawia się w badaniach dotyczących migren, chorób neurodegeneracyjnych, stwardnienia rozsianego, choroby Parkinsona i przewlekłego zmęczenia.

W przypadku migren koenzym Q10 rozważa się jako składnik profilaktyki, obok magnezu czy ryboflawiny. Nie jest lekiem przeciwbólowym i nie należy oczekiwać, że przerwie napad bólu głowy. Jeśli działa, to raczej po kilku tygodniach regularnego stosowania, poprzez poprawę warunków metabolicznych komórek nerwowych. W chorobach neurodegeneracyjnych temat jest jeszcze bardziej złożony. Stres oksydacyjny, zaburzenia pracy mitochondriów i przewlekły stan zapalny są ważnymi elementami starzenia mózgu, ale to nie znaczy, że koenzym Q10 leczy Alzheimera czy Parkinsona.

Skóra, kosmetyki i anti-aging – co Q10 naprawdę może, a czego nie?

Koenzym Q10 stał się popularny także w kosmetologii. Wiele kremów przeciwstarzeniowych zawiera go obok witamin A, C i E, kwasu hialuronowego, lipidów, polifenoli, flawonoidów i innych składników aktywnych. Nie jest to przypadek – skóra starzeje się między innymi dlatego, że z wiekiem spada aktywność fibroblastów, zmniejsza się produkcja kolagenu i kwasu hialuronowego, słabnie bariera hydrolipidowa, a promieniowanie UV, zanieczyszczenia, palenie papierosów, stres i nadmiar cukru nasilają uszkodzenia oksydacyjne.

Koenzym Q10 w kosmetykach ma przede wszystkim znaczenie antyoksydacyjne i wspierające metabolizm komórek skóry. Może pomagać chronić lipidy błon komórkowych przed utlenianiem i wspierać skórę narażoną na stres środowiskowy. Nie należy jednak oczekiwać, że krem z Q10 „odbuduje twarz” albo cofnie głębokie zmarszczki. Kosmetyk działa głównie miejscowo, a jego efekt zależy od receptury, stężenia, stabilności składnika, zdolności przenikania i regularności stosowania.

Warto więc rozdzielić dwa poziomy. Koenzym Q10 stosowany doustnie jest elementem metabolizmu całego organizmu i trafia do tkanek w zależności od wchłaniania, transportu i zapotrzebowania. Koenzym Q10 w kosmetyku działa lokalnie, na poziomie skóry. Oba zastosowania mogą mieć sens, ale nie są tym samym. To, że składnik znajduje się w kremie, nie oznacza automatycznie, że suplement poprawi wygląd skóry. I odwrotnie: to, że koenzym Q10 uczestniczy w energetyce komórek, nie znaczy, że każdy krem z jego dodatkiem będzie spektakularnie odmładzał.

Najlepsze podejście do skóry jest wielokierunkowe. Potrzebuje ona ochrony przeciwsłonecznej, snu, odpowiedniej ilości białka, kwasów tłuszczowych, antyoksydantów, nawodnienia i pielęgnacji wzmacniającej barierę hydrolipidową. Koenzym Q10 może być jednym z elementów tej układanki, ale nie zastąpi całości.

Metabolizm glukozy, insulinooporność i energia komórki

Wątek energii komórkowej warto połączyć także z metabolizmem glukozy. Po posiłku węglowodany są trawione do glukozy, która trafia do krwi. Trzustka wydziela insulinę, a insulina pomaga glukozie wejść do komórek. Tam glukoza może zostać wykorzystana jako paliwo. Jeśli energii jest za dużo, organizm magazynuje ją w postaci glikogenu, a potem tłuszczu.

Problem pojawia się wtedy, gdy komórki stają się mniej wrażliwe na insulinę. W insulinooporności glukoza gorzej trafia do komórek, trzustka musi wydzielać więcej insuliny, a metabolizm energetyczny przestaje działać tak sprawnie. Człowiek może czuć się zmęczony, senny po posiłkach, mieć trudności z redukcją masy ciała i podwyższone trójglicerydy. Koenzym Q10 nie jest lekiem na insulinooporność, ale można go pokazać jako jeden z elementów większej historii: paliwo musi nie tylko dostać się do komórki, ale także zostać efektywnie przetworzone w mitochondriach.

To ważne, bo wiele osób myśli o energii bardzo powierzchownie: „zjem coś słodkiego, będę mieć siłę”. Tymczasem energia biologiczna zależy od jakości całego systemu: gospodarki glukozowo-insulinowej, pracy mitochondriów, obecności witamin z grupy B, magnezu, tlenu, snu, aktywności fizycznej i stanu zapalnego. Koenzym Q10 jest częścią tego systemu, ale nie jego jedynym regulatorem.

Jak wybierać koenzym Q10?

Przy wyborze preparatu warto zwrócić uwagę na kilka praktycznych spraw. Po pierwsze, koenzym Q10 jest rozpuszczalny w tłuszczach, dlatego najlepiej przyjmować go z posiłkiem zawierającym tłuszcz. Kapsułka połknięta rano na pusty żołądek może wchłonąć się gorzej niż ta sama kapsułka przyjęta z obiadem zawierającym oliwę, jajko, rybę, awokado, orzechy albo inny tłuszcz.

Po drugie, warto sprawdzać dawkę. W suplementach spotyka się najczęściej 30 mg, 50 mg, 100 mg, 200 mg, a czasem więcej. W ogólnym wsparciu często stosuje się ok. 100 mg dziennie, natomiast w badaniach klinicznych dotyczących konkretnych problemów zdrowotnych dawki bywają wyższe. Nie oznacza to, że każdy powinien zaczynać od dużych dawek. Suplementacja powinna mieć cel. Inaczej dawkuje się składnik u osoby zdrowej, która chce wesprzeć metabolizm, inaczej u pacjenta z chorobą serca, a jeszcze inaczej w badaniach neurologicznych.

Po trzecie, nie warto dać się złapać wyłącznie na hasło „najlepsza forma”. Ubichinol może mieć przewagę biodostępności w niektórych preparatach, ale ubichinon jest stabilny, tańszy i szeroko badany. Dla wielu osób dobrze przygotowany preparat ubichinonu przyjmowany z tłuszczem będzie wystarczającym wyborem. Jeśli ktoś jest starszy, ma problemy z wchłanianiem albo nie uzyskuje efektu mimo regularności, można rozważyć inną formę, ale nie trzeba zaczynać od najdroższej opcji.

Po czwarte, jakość ma znaczenie. Suplementy nie są lekami i nie przechodzą takiej samej kontroli jak produkty lecznicze. Warto wybierać produkty od producentów, którzy podają formę składnika, dawkę w porcji dziennej, sposób produkcji, skład kapsułki, nośnik tłuszczowy i badania jakości. Im mniej konkretów na etykiecie, tym większa ostrożność.

Kto powinien zachować ostrożność?

Koenzym Q10 jest zwykle dobrze tolerowany, ale to nie znaczy, że jest obojętny dla każdego. U niektórych osób może powodować dolegliwości żołądkowo-jelitowe, nudności, biegunkę, ból brzucha, ból głowy albo bezsenność, szczególnie jeśli jest przyjmowany późno. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, zwłaszcza warfarynę lub acenokumarol, powinny zachować szczególną ostrożność, ponieważ koenzym Q10 może wchodzić w interakcje z leczeniem przeciwkrzepliwym. Ostrożność dotyczy również osób stosujących leki przeciwcukrzycowe, pacjentów z chorobami wątroby, zaburzeniami dróg żółciowych oraz osób w trakcie leczenia onkologicznego.

Największym błędem byłoby przedstawianie koenzymu Q10 jako cudownego eliksiru. Bo przecież nie cofa on czasu, nie zastępuje leków, nie leczy samodzielnie chorób serca, nie usuwa przyczyn przewlekłego zmęczenia i nie sprawia, że skóra w magiczny sposób odzyska młodość. Ale równie dużym błędem byłoby uznanie go za kolejny modny suplement bez znaczenia – jego rola w komórkach jest realna i dobrze osadzona w biologii: bierze udział w produkcji ATP, uczestniczy w transporcie elektronów, działa w błonach lipidowych i wspiera ochronę antyoksydacyjną.