Jelita: Twój drugi mózg i klucz do zdrowia

Od dawna już panuje przekonanie, zresztą rozpropagowane przez medycynę azjatycką, że brzuch to siedlisko duszy ludzkiej. To oczywiście metafora, ale nie do końca, bowiem dane badawcze wyraźnie informują, że funkcja jelit nie ogranicza się do przetwarzania żywności. Wykazano, że jelito komunikuje się z bakteriami wspomagającymi trawienie, ale też przesyła do mózgu informację o pobieraniu energii oraz o innych procesach mogących wpływać na nastrój i ogólne samopoczucie.

Szczególnie interesujące jest to, że mikroflora jelitowa (nosząca ostatnio nazwę mikrobiomu lub mikrobioty) może bezpośrednio wpływać nie tylko na funkcjonowanie przewodu pokarmowego, lecz także na rozwój różnych zmian ukierunkowanych na działanie mózgu. Mówi się nawet, że jelita to nasz drugi mózg.

Nasuwa się pytanie, jak wygląda komunikacja między obydwoma „mózgami”, bo skoro działają jeden na drugi, to musi być jakaś siła napędowa łącząca oba systemy. I właśnie tak się dzieje. Tą siłą napędową są mitochondria – rozpoznawalne pod mikroskopem jako niewielkie organelle komórkowe odpowiedzialne za wytwarzanie energii. Ich kondycja wpływa na wydajność wielu systemów organizmu, m.in. na wydajność mikrobiomu jelitowego.

Harmonia między organami

Jeśli łączność między mózgiem a jelitem jest z natury rzeczy „obowiązkowa”, bo zaprogramowana przez matkę naturę, to nie ulega wątpliwości, że im większa wydajność mikrobiomu, tym jaśniejszy jest odzew ze strony mózgu, co w konsekwencji powoduje umacnianie się pewnej harmonii między obydwoma stronami.

I teraz nasuwa się kolejne pytanie: kto od kogo jest bardziej zależny – mózg od jelita czy odwrotnie? Bo przecież choroba może dotknąć zarówno jeden organ, jak i drugi.

Jak się okazuje, praprzyczyna pewnych poważnych zaburzeń tkwi w jelicie, a konkretnie w biologicznej zawartości jelit, na którą składają się kolonie różnych bakterii, tych zdrowych i tych toksycznych. Wyniki badań z ostatnich kilkunastu lat wskazują, że dysbioza jelitowa, czyli zmniejszenie liczby korzystnych bakterii na rzecz nadmiaru patogenów, prowadzi do zachwiania ekosystemu jelit, a co za tym idzie – do mózgu przekazywany jest sygnał o różnego rodzaju dolegliwościach i chorobach.

Flora bakteryjna jako winowajca

Co gorsza, układ odpornościowy jelita składa się między innymi z tkanki limfatycznej, a więc z tej tkanki, która zawiera aż 70 proc. komórek odpornościowych organizmu jako całości. I to właśnie mitochondria pełnią kluczową rolę w modulowaniu funkcji nabłonka jelitowego. Sygnalizacja płynąca od bakterii naturalnych (przyjaznych) do mitochondriów zwiększa homeostazę nabłonkową, podczas gdy sygnalizacja od patogennych bakterii wywołuje chaos sprowadzający się do tego, że te same mitochondria zaczynają ulegać deregulacji, upośledzając funkcje komórek nabłonkowych jelita, a to już wędruje taśmowo do mózgu, wywołując tam reakcje proporcjonalne do otrzymanego sygnału.

Rezultat jest taki, że dysfunkcyjne (rozchwiane) mitochondria stają się elementami o cechach charakterystycznych dla różnych chorób neurodegeneracyjnych, takich jak na przykład stwardnienie rozsiane. Liczne choroby, będące efektem tych zaburzeń, w tym rak jelita grubego, cukrzyca, otyłość i przewlekłe zapalenie jelit, są mocno związane z dysfunkcją mitochondriów wywołaną patogenną mikrobiotą jelitową.

Sygnał z jelita do mózgu

Choroby neurodegeneracyjne charakteryzują się stopniowym i ciągłym spadkiem funkcjonalności układu nerwowego. Stany takie, jak stwardnienie zanikowe boczne (porażenie nerwów odpowiedzialnych za ruch mięśni), choroba Parkinsona, choroba Alzheimera oraz wspomniane wcześniej stwardnienie rozsiane są mocno dotknięte tą dysfunkcją. A ostatnie wyniki badań wykazały, że zakłócenie funkcji mitochondrialnych w mózgu przez toksyny pochodzące z mikroflory jelitowej stanowi znaczący proces, który zaostrza wszystkie objawy neurodegeneracyjne.

Tak wygląda ten mechanizm, a wołanie o dobre zdrowie jest tylko jedno: należy poszukać czynników, które byłyby zdolne do przeistoczenia się patogennej mikrobioty w naturalną, bo wtedy mitochondria znajdą dla siebie optymalne warunki dla tworzenia pozytywnej energii, przekazywanej z kolei do mózgu w celu osłabienia skutków dotychczasowego działania, a nawet odnowienia normalnych funkcji komórek mózgowych.

Korzystna fermentacja

Najprostszym sposobem na osiągnięcie optymalnego stanu zdrowia jelit jest spożywanie diety wysokobłonnikowej, zawierającej mnóstwo różnych pokarmów roślinnych. Błonnik zasila nasze drobnoustroje jelitowe, a proces fermentacji wytwarza krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe promujące zdrowie. Takie kwasy (głównie maślan, propionian i octan) powstają w procesie fermentacji bakteryjnej błonnika oraz opornej skrobi w jelicie grubym. Są zasadniczym źródłem energii dla komórek nabłonka jelitowego, o którym była mowa wcześniej. Szczególnie dobre wyniki zostały udokumentowane w związku ze stosowaniem maślanu sodu. Aktywizuje on komórki jelitowe, stanowiąc główne źródło energii dla kolonocytów, czyli komórek tworzących wyściółkę jelit. Co najciekawsze, większość komórek naszego organizmu używa glukozy jako paliwa, natomiast kolonocyty wybrały dla siebie maślan jako głównego dostawcę energii. Niejako przy okazji maślan zwiększa poziom glutationu – największego przeciwutleniacza, który neutralizuje wolne rodniki w jelitach.

Segregacja treści pokarmowych

Jednocześnie maślan jest korzystny we wspomaganiu leczenia niektórych zaburzeń trawienia, takich jak zespół jelita drażliwego, choroba zapalenia jelit, a także zaburzenia znanego pod nazwą nieszczelności jelit. Jest to kłopot, któremu warto poświęcić kilka słów. Otóż wyściółka jelitowa stanowi jednocześnie barierę jelitową. Selektywnie pozwala ona takim składnikom, jak witaminy i minerały, opuścić jelito, aby trafić do krwiobiegu. Ta sama bariera powstrzymuje jednak toksyny, patogeny i niekorzystne związki pokarmowe, które – po przedostaniu się do krwi – mogłyby wywołać choroby. Nieszczelne jelito odnosi się oczywiście do wyściółki jelitowej, która jest zbyt przepuszczalna i pozwala truciznom dostać się do krwiobiegu. Natomiast maślan zapewnia kolonocytom odpowiednie paliwo, aby one mogły regulować przepuszczalność.

Jedną z kolejnych zalet maślanu jest to, że zwiększa on wydzielanie kilku hormonów jelitowych, między innymi peptydu PYY, nazywanego hormonem sytości, ograniczającym uczucie głodu w kooperacji z mózgiem. Jednocześnie zwiększa on spożycie glukozy w mięśniach i tkance tłuszczowej, co prowadzi z kolei do ograniczenia przyrostu masy ciała.

Porady praktyczne

Co proponują specjaliści?

1. Jedzmy więcej pokarmów zawierających maślan, na przykład twarde sery typu parmezan i ser owczy pecorino, a także masło, pełnotłusty jogurt oraz sfermentowane potrawy, takie jak kapusta kiszona, pikle i tofu.
2. Niektóre pokarmy, zwłaszcza te o wysokiej zawartości błonnika, promują produkcję maślanu w jelitach: nasiona lnu i chia, fasola i soczewica, owoce pektynowe: jabłka i jagody oraz warzywa: czosnek i cebula.
3. Zielone banany oraz zimne ziemniaki pomagają karmić drobnoustroje, które wytwarzają maślan.
4. Badania pokazują, że ćwiczenia fizyczne zwiększają poziom maślanu w jelitach, prawdopodobnie dlatego, że w trakcie aktywności krew przepływa do jelit; nie poleca się jednak ćwiczeń wyczerpujących, ponieważ w takich sytuacjach rodzi się stres, który może zaostrzyć przepuszczalność jelit.
5. Czasami proces aktywacji mikrobioty jest zbyt wolny, a wtedy konieczne będzie skorzystanie z kapsułek zawierających maślan sodu.

Bibliografia: Martineau H., The health benefits of butyrate, „Experience Life”, May 2022. Tianjuan J. et al., The role of gut microbiota – mitochondria crosstalk in neurodegeneration…, „Neural Regeneration Research”, Jun 2025.

Suplement diety. Produkt przeznaczony dla osób dorosłych. Nie należy przekraczać zalecanej porcji do spożycia w ciągu dnia. Suplement diety nie może być stosowany jako substytut (zamiennik) zróżnicowanej diety. Zalecany jest zrównoważony sposób żywienia i zdrowy tryb życia. Przechowywać w sposób niedostępny dla małych dzieci. Produkt nie posiada właściwości leczniczych. Stosować zgodnie z informacją zawartą na opakowaniu.