Odporność wrodzona i nabyta

Nieustannie jesteśmy narażeni na działanie różnych patogenów, z którymi każdego dnia walczy nasz organizm. Układ odpornościowy jest wyposażony w mechanizmy pozwalające w szybki sposób rozpoznać zagrożenie i odpowiednio na nie zareagować.

Zadania te leżą w zakresie odporności, a konkretnie jej dwóch rodzajów – nieswoistej (wrodzonej) oraz swoistej (nabytej). Oba te rodzaje odporności uzupełniają się i dopiero ich połączenie zapewnia pełną funkcjonalność całego układu immunologicznego.

Odporność nieswoistą (wrodzoną, naturalną, dziedziczną) mamy od początku życia – jest to najbardziej podstawowy typ odporności, który stanowi pierwszą linię obrony układu immunologicznego. Rozwija się szybko, prowadzi do ostrej odpowiedzi zapalnej. Przykładem odporności wrodzonej są odruchy obronne organizmu, jak: kichanie, kaszel czy łzawienie. Wrodzony system obrony immunologicznej jest prostym mechanizmem obronnym złożonym z systemu zabezpieczeń chroniących nasz organizm przed wniknięciem czynników chorobotwórczych. w jego skład wchodzą:

•    bariery (powłoka ciała, nabłonki, błony śluzowe);
•    mikroflora skóry i przewodu pokarmowego;
•    wydzieliny: pot, łój, śluz, enzymy i soki trawienne, łzy, ślina;
•    komórki obronne: makrofagi – fagocytoza; bazofile – heparyna i histamina (podwyższona temperatura ciała, stan zapalny); eozynofile – interferon (niszczenie komórek bakterii);
•    odruchy obronne: kichanie, kaszel, wymioty, biegunka.

Są to działania aktywowane natychmiastowo i najczęściej wystarczające do całkowitej ochrony organizmu przed zakażeniem. Szczególnie zaangażowane w nie komórki to: NK (ang. Natural Killers), limfocyty T, makrofagi i granulocyty. Warto zaznaczyć, że odporność nieswoista działa niezależnie od swoistej, chociaż oczywiście może potrzebować jej wsparcia.

Odporność swoista

Aby doszło do aktywacji reakcji odporności swoistej (nabytej), konieczna jest wcześniejsza odpowiedź wrodzona. Dopiero jej aktywność pozwala na rozwój reakcji dopasowanych do struktur konkretnych patogenów. Odporność swoista rozwija się powoli – proces może trwać nawet od kilku do kilkunastu dni.

Ten rodzaj odporności jest indywidualny dla każdego człowieka i ewoluuje przez całe nasze życie.

Kolejne kategorie podziału odporności nabytej to odporność nabyta czynna i bierna. Pierwsza z nich (czynna) ma za zadanie aktywowanie organizmu do samoistnego produkowania przeciwciał. Może to dziać się w sposób sztuczny (poprzez podanie szczepionki) lub naturalny (wskutek przechorowania danej choroby). Odporność swoista bierna polega na dostarczeniu do organizmu gotowych przeciwciał. Również podlega podobnej kategoryzacji – sztuczna powstaje w wyniku podania surowicy, w której znajdują się przeciwciała; naturalna powstaje jeszcze w trakcie życia płodowego i opiera się na przeciwciałach pochodzących od matki (utrzymuje się u dziecka nawet przez kilka miesięcy po porodzie).

Odporność a stan zapalny

Stan zapalny jest jednym z mechanizmów odporności wrodzonej. Jest on pierwotną odpowiedzią organizmu na różnego rodzaju uszkodzenia. Wywołuje alarm sygnalizujący obecność zagrożenia, a następnie usuwa jego przyczynę za pośrednictwem wyspecjalizowanych komórek. W prawidłowych warunkach stan zapalny ulega samoistnemu ograniczeniu, a jego następstwem jest gojenie i pełna naprawa tkanek.

Niekiedy jednak stan zapalny nie zostaje w pełni wygaszony i przyjmuje postać przewlekłą. Przewlekły stan zapalny jest zjawiskiem niepożądanym i mogącym prowadzić do rozwoju rozmaitych schorzeń. Ma on charakter utajony, podstępny i dyskretny. Pojawiają się pewne jego niecharakterystyczne symptomy, ale są one dość nieuchwytne. Dlatego trzeba nauczyć się umiejętnego rozpoznawania sygnałów ostrzegawczych, które wysyła nasz organizm.

Stan zapalny to natychmiastowy alarm dla naszego organizmu. W momencie kiedy nasz organizm zaczyna być atakowany przez dany czynnik chorobotwórczy, komórki układu odpornościowego rozpoznają zagrożenie, odpowiadając reakcją obronną.

Rozpoczyna się rozprzestrzenianie po ustroju cząstek przekaźnikowych – cytokin, prostaglandyn i leukotrienów – które wraz z krwią roznoszą po całym organizmie sygnały alarmujące. Lokalną odpowiedzią na te sygnały jest rozszerzenie naczyń krwionośnych w sąsiedztwie uszkodzenia. To z kolei umożliwia szybki napływ komórek układu odpornościowego, a także innych cząsteczek potrzebnych do wywołania odpowiedzi zapalnej.

Przekrwiona zapalnie tkanka staje się czerwona i ocieplona, czego objawem jest pojawiający się w miejscu uszkodzenia obrzęk. W miejscu zapalenia gromadzić się będzie płyn (wysięk) zawierający wysokie stężenie białek. Dzięki temu mechanizmowi umożliwiona jest eliminacja czynnika chorobotwórczego i stopniowa naprawa tkanek.

W prawidłowych warunkach stan zapalny powinien prowadzić do przywrócenia tkankowej homeostazy, czyli pełnej równowagi. Ostry stan zapalny przypomina bitwę, po stoczeniu której komórki szybko sprzątają powstały „bałagan", a w tkankach przeważają procesy naprawy i gojenia. Niestety, proces wygaszania stanu zapalnego nie zawsze przebiega tak, jak powinien. Mówimy wówczas o przejściu stanu zapalnego w fazę przewlekłą. Przewlekły stan zapalny powstaje na przykład wtedy, gdy pomimo odpowiedzi układu odpornościowego nie udaje się w pełni zwalczyć czynnika uszkadzającego tkanki.

W przewlekłym stanie zapalnym często dochodzi do przestawienia odpowiedzi immunologicznej: organizm nie potrafi poradzić sobie z czynnikiem chorobotwórczym i zaczyna postrzegać swoje własne tkanki jako przyczynę problemu.

Podsumowanie

Każdego dnia, na bieżąco możemy wspierać swój układ odpornościowy, nie dopuszczając do rozwinięcia się przewlekłego stanu zapalnego. Właściwa dieta, odpoczynek, pogoda ducha, aktywność fizyczna to nasi najlepsi sprzymierzeńcy.

Opracowanie Agata Majcher