Odwrócona piramida. Nowe amerykańskie zalecenia żywieniowe

Czy nawyki żywieniowe całego społeczeństwa można zmienić jedną grafiką? Stany Zjednoczone podejmują taką próbę po raz kolejny. W najnowszych zaleceniach Dietary Guidelines for Americans 2025-2030 rząd federalny sięga po symbol znany od dziesięcioleci, lecz przedstawia go w nowej, odwróconej odsłonie. Odwrócona piramida żywieniowa powraca z prostym przesłaniem: jedzenie ma być mniej przetworzone, ma być mniej cukru, za to na amerykańskich talerzach ma się znaleźć więcej prawdziwego jedzenia.

Współczesna dieta Amerykanów w dużej mierze opiera się na taniej, wysoko przetworzonej żywności o niskiej wartości odżywczej, co napędza narastający kryzys zdrowia publicznego. Otyłość, cukrzyca i inne choroby dietozależne stały się w USA smutną codziennością. Pod hasłem „Make America Healthy Again” Departament Zdrowia i Opieki Społecznej, pod przywództwem sekretarza zdrowia Roberta F. Kennedy’ego Jr., zapowiada budowę silniejszej i zdrowszej Ameryki poprzez zdecydowane działania na rzecz reformy systemu żywnościowego, ochrony zdrowia oraz zaplecza naukowego. Celem jest dotarcie do pierwotnych przyczyn epidemii chorób przewlekłych i odwrócenie niekorzystnych trendów zdrowotnych, które od lat obciążają amerykańskie społeczeństwo.

Dietary Guidelines for Americans 2025-2030 jest już dziesiątą edycją zaleceń dietetycznych, aktualizowanych zgodnie z prawem co pięć lat. Dokument został ogłoszony 7 stycznia 2026 roku przez administrację Donalda Trumpa. Zalecenia na lata 2025-2030 zostały przygotowane przez sekretarza zdrowia Roberta F. Kennedy’ego Jr. oraz sekretarz rolnictwa Brooke Rollins. Publikacja wpisuje się w szerszą narrację reformy amerykańskiego systemu żywnościowego, konsekwentnie akcentowaną przez Kennedy’ego w ramach inicjatywy Make America Healthy Again (MAHA) – „uczyńmy Amerykę znów zdrową”.

Jednym z najbardziej komentowanych aspektów nowej edycji jest jej objętość. Dokument liczy zaledwie 10 stron, co realizuje zapowiedź odejścia od nadmiernie rozbudowanych, trudnych w odbiorze opracowań. Co będzie za 5 lat? Ilustrowana broszurka? Czas pokaże. Dla porównania: pierwsze zalecenia z 1980 roku miały 19 stron, natomiast edycja z 2020 r. rozrosła się do 164 stron i zawierała osobne, kilkustronicowe streszczenie wykonawcze. Nic dziwnego, że mało kto to czytał. Tym razem nowe wytyczne mają być zrozumiałe nie tylko dla ekspertów, lecz również dla polityków, instytucji publicznych czy samych konsumentów.

Kluczowe kierunki nowych zaleceń

Nowa edycja wytycznych wyraźnie sygnalizuje zmianę akcentów w podejściu do żywienia i już na wstępie odróżnia się od wcześniejszych dokumentów. Przede wszystkim centralne miejsce zajmuje żywność możliwie najmniej przetworzona, traktowana jako podstawa codziennej diety.

Istotnie wzrasta również znaczenie białka – zarówno pod względem ilości, jak i regularności spożycia. Zalecany poziom oscyluje w granicach około 1,2–1,6 g na kilogram masy ciała, przy jednoczesnym podkreśleniu, że źródła białka powinny pojawiać się w każdym posiłku.

Zmianie ulega także podejście do nabiału. Produkty pełnotłuste nie są już z góry wykluczane z modelu zdrowej diety, o ile nie zawierają dodatku cukru. Podobnie w przypadku tłuszczów – obok oliwy z oliwek dopuszcza się stosowanie tłuszczów pochodzenia zwierzęcego, takich jak masło czy łój wołowy, jako elementów tradycyjnej kuchni.

Czerwone mięso nie zostaje wyeliminowane z zaleceń, jednak jego miejsce w diecie jest analizowane w kontekście jakości surowca oraz stopnia przetworzenia. Jednocześnie wytyczne jednoznacznie wskazują na konieczność ograniczania cukrów dodanych do absolutnego minimum.

Zauważalna jest również zmiana narracji dotyczącej alkoholu – dokument odchodzi od pojęcia „bezpiecznych dawek”, koncentrując się raczej na postulacie ogólnej redukcji jego spożycia.

Zalecenia na rok 2025-2030 jednoznacznie zachęcają do unikania produktów ultraprzetworzonych – pakowanych, gotowych do spożycia, o wysokiej zawartości soli lub cukru, takich jak chipsy, ciastka czy słodycze. Produkty te dostarczają dziś ponad połowę kalorii w diecie Amerykanów i są silnie powiązane z rozwojem otyłości, cukrzycy typu 2 oraz innych chorób przewlekłych.

Czy taki model ma sens w Polsce?

W polskich warunkach nie oznaczałoby to zasadniczej zmiany kierunku, lecz raczej odmienne ujęcie podobnych założeń. Od lat funkcjonuje u nas model „talerza zdrowego żywienia”, który porządkuje sposób odżywiania poprzez odpowiednie proporcje grup produktów, zamiast budowania ich hierarchii. W tym sensie przesłanie amerykańskich wytycznych: ograniczenie stopnia przetworzenia, redukcja cukru, i większy nacisk na prawdziwą żywność, pozostają w pełni spójne z europejskim podejściem do zdrowia publicznego.

Kontrowersje mogłoby natomiast wzbudzić zbyt dosłowne interpretowanie „odwróconej piramidy” jako zachęty do zwiększonego spożycia mięsa czy tłuszczów pochodzenia zwierzęcego. W polskich warunkach rozsądnym rozwiązaniem mogłaby być hybryda: „talerza zdrowego żywienia” jako podstawowe narzędzie edukacji żywieniowej, a odwrócona piramida jako graficzne ostrzeżenie przed dietą opartą na żywności ultraprzetworzonej przy jednoczesnym wykorzystaniu odwróconej piramidy w roli wizualnego komunikatu ostrzegawczego przed dietą opartą na żywności wysoko przetworzonej.

Bibliografia: Kennedy, Rollins Unveil Historic Reset of U.S. Nutrition Policy, Put Real Food Back at Center of Health; https://www.usda.gov/about-usda/news/press-releases/2026/01/07/kennedy-rollins-unveil-historic-reset-us-nutrition-policy-put-real-food-back-center-health; 7.01.2026 Zalecenia zdrowego żywienia, https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/talerz-zdrowego-zywienia/; 24.05.2021